Izrael – Dzieci Teheranu

Kolejny etap projektu skoncentrowany został na relacjach wspomnieniowych świadków historii należących do grupy tzw. Dzieci Teheranu, stanowiących kolejną, trzecią już, publikację z serii Diaspora polskich Sybiraków w świecie, realizowaną przez Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Książka wpisuje się w wieloletni program badawczy i dokumentacyjny, którego celem jest zachowanie oraz naukowe opracowanie świadectw osób doświadczonych przymusowymi migracjami w okresie II wojny światowej oraz w pierwszych latach powojennych. Od momentu powstania Centrum w 2011 r. zgromadzono w jego archiwum setki relacji świadków historii rozsianych po różnych częściach świata, tworząc unikatowy zbiór dokumentujący losy obywateli polskich zmuszonych do opuszczenia ojczyzny w wyniku działań wojennych i represji totalitarnych systemów XX wieku. Szczególne miejsce w tych badaniach zajmuje Izrael, który po zakończeniu wojny stał się nowym domem dla wielu polskich Żydów (obywateli II RP) – ocalałych z Zagłady, także tych, którzy po ucieczce przed Niemcami z centralnej Polski na Kresy II RP, przeżyli stalinowskie deportacje w głąb Związku Sowieckiego.

Relacje, dotyczą jednego z najbardziej niezwykłych, a jednocześnie przez wiele lat pozostających na marginesie zbiorowej pamięci rozdziałów historii II wojny światowej. Ich bohaterowie należą do pokolenia dzieci, których stabilne, dotychczasowe życie zostało gwałtownie zburzone przez wybuch wojny. Urodzeni w II Rzeczypospolitej, w Warszawie, Krakowie, Łodzi, Lwowie i w wielu innych miejscowościach, wspominają dziś świat dzieciństwa utracony bezpowrotnie wraz z nadejściem września 1939 r. W ich relacjach odnajdujemy obrazy rodzinnych domów, szkół, zabaw, świąt i codziennego życia, które zostały zniszczone przez dwa totalitaryzmy – nazistowski i komunistyczny. Szczególnie sugestywne są wspomnienia Lidii Granoth z Rabki-Zdroju, która po latach przywoływała smak poziomek, zapach lasu i widok rodzinnego domu nad rzeką, czy wspomnienia mieszkańców Warszawy, pamiętających pierwsze niemieckie bombardowania oraz pożary miasta.

Dla większości bohaterów tej książki II wojna światowa rozpoczęła się od ucieczki na wschód z zachodniej i centralnej Polski. W obawie przed niemieckimi represjami i nasilającym się terrorem tysiące żydowskich rodzin zdecydowało się opuścić swoje domy i uciekać na Kresy II Rzeczypospolitej, licząc na to, że armia polska zatrzyma niemieckiego najeźdźcę. Olbrzymim szokiem dla wszystkich był jednak sowiecki atak na Polskę 17 września 1939 r. Przysłowiowy „nóż w plecy” jaki otrzymało Państwo Polskie, tzw. bieżeńców postawił w zupełnie nowej sytuacji. Byli zależni od innego okupanta, od innego systemu totalitarnego, jakim był Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Mimo to, w znacznej mierze wielu z nich wierzyło, że pod złowrogimi rządami Stalina ich szanse na przeżycie będą większe niż pod okupacją niemiecką. Paradoksalnie decyzja ta uratowała życie tysiącom osób, choć jednocześnie oznaczała wejście w rzeczywistość sowieckiego terroru.

Lata 1940–1941 przyniosły kolejne tragedie. W ramach czterech masowych deportacji organizowanych przez NKWD, setki tysięcy obywateli polskich wywieziono do specjalnych osiedli (posiołków) rozsianych po Syberii, terenach północnych europejskiej części Rosji czy w Kazachstanie (wtedy Kazachskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej). Szczególnie wymowna jest statystyka trzeciej wielkiej deportacji z czerwca i lipca 1940 r., kiedy to ludność żydowska stanowiła ponad 84% deportowanych. Zesłańcy z tej deportacji trafili do 251. specjalnych osiedli podlegających administracji NKWD. Dla polskich obywateli oznaczało to po kolei: wielotygodniową podróż w bydlęcych wagonach, głód, choroby, niewolniczą pracę i często śmierć.

Relacje świadków pozwalają spojrzeć na te wydarzenia głównie z perspektywy dzieci. Wspomnienia mówią o ścince drzew w tajdze, głodzie, temperaturach sięgających czterdziestu – pięćdziesięciu stopni poniżej zera, mieszkaniu z pluskwami i wszami w przeludnionych barakach, braku opieki zdrowotnej i higieny oraz najbardziej podstawowych środków do życia. Dzieci zostały też pozbawione dostępu do szkół. Wielu rozmówców podkreślało, że już jako kilkuletnie dzieci musieli przejmować obowiązki pracujących w tajdze dorosłych, opiekować się młodszym rodzeństwem, zdobywać żywność i pomagać rodzicom wszelkimi sposobami (nawet kradnąc). Znaczną część tych dzieci wojna pozbawiła nie tylko dzieciństwa, ale często również zabrała im najbliższych. Śmierć rodziców na zesłaniu sprawiła, że setki dzieci pozostały bez opieki. Trafiały one do sowieckich, a potem polskich sierocińców. To właśnie z nich wywodziła się późniejsza grupa nazywana Dziećmi Teheranu.

Przełomowym momentem dla obywateli polskich przebywających w Związku Sowieckim było podpisanie układu Sikorski–Majski w lipcu 1941 r. oraz utworzenie Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Wraz z organizacją polskiego wojska rozpoczęto również zakrojoną na szeroką skalę akcję pomocy ludności cywilnej. Szczególną troską objęto dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej. Dzięki zaangażowaniu Delegatur Ambasady RP w ZSRS, polskiego wojska, pracowników polskich placówek opiekuńczych, wychowawców sierocińców i działaczy społecznych udało się stworzyć sieć opieki nad najmłodszymi. To właśnie dzięki ich wysiłkom możliwe było wyprowadzenie tysięcy dzieci z sowieckiego „imperium niewoli”.

Sformowane pod dowództwem gen. Władysława Andersa wojsko polskie opuściło ZSRS w 1942 roku. W sumie żołnierzy było około 80 tys. Jednak wraz z nimi, do Iranu udało się także około 40 tys. cywili, głównie kobiety i dzieci. W Teheranie funkcjonowały obozy dla uchodźców oraz placówki opiekuńcze prowadzone przez stronę polską. W jednym z sierocińców zgromadzono dzieci żydowskie, które następnie miały zostać skierowane do Palestyny. W lutym 1943 r. około 800 dzieci przybyło do stacji kolejowej w Atlit niedaleko Hajfy. Wydarzenie to przeszło do historii jako jeden z najważniejszych epizodów ratowania żydowskich dzieci podczas II wojny światowej. Dzieci te stały się pierwszą tak liczną grupą żydowskich uchodźców uratowanych z Holokaustu. W Izraelu zaczęto określać je mianem „Dzieci Teheranu” – nazwa ta na trwałe weszła zarówno do historiografii, jak i pamięci zbiorowej.

Historia Dzieci Teheranu nie kończy się jednak wraz z ich przyjazdem do Palestyny. Dla większości był to dopiero początek nowego życia. Musieli nauczyć się języka hebrajskiego, odnaleźć w nieznanym środowisku społecznym i kulturowym oraz tworzyć własną przyszłość. Wielu spośród nich odegrało później znaczącą rolę w dziejach państwa Izrael. Według szacunków 35 Dzieci Teheranu poległo w wojnach o niepodległość Izraela. Wielu innych zostało naukowcami, wojskowymi, architektami, ekonomistami, lekarzami czy działaczami społecznymi. Wśród rozmówców niniejszego tomu znalazł się m.in. generał Chaim Erez, jeden z najwyższych rangą oficerów armii izraelskiej, a także wybitny matematyk Zeev Schuss. Ich biografie stanowią wymowny przykład drogi prowadzącej od sybirackich posiołków do współtworzenia nowoczesnego państwa Izrael.

Wywiady ze świadkami historii są efektem badań prowadzonych przez Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń UKEN. Kluczowym etapem projektu była misja naukowa do Izraela zrealizowana w maju 2015 roku pod kierownictwem prof. Huberta Chudzio. W skład zespołu badawczego weszli również prof. Piotr Trojański, Katarzyna Odrzywołek oraz dr Alicja Śmigielska. Celem ekspedycji było odnalezienie ostatnich żyjących Dzieci Teheranu oraz zarejestrowanie ich relacji w formie audio i wideo. Dzięki zastosowaniu profesjonalnej dokumentacji filmowej zgromadzone świadectwa mają posłużyć nie tylko badaniom naukowym, lecz również działalności edukacyjnej i popularyzatorskiej.

Realizacja zadania wymagała nie tylko szeroko zakrojonych poszukiwań źródłowych, lecz także współdziałania z osobami i instytucjami zaangażowanymi w zachowanie pamięci o losach Dzieci Teheranu. Projekt realizowany był we współpracy z Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Tel Awiwie, Beit Berl College oraz Atlit Detention Camp Museum. Istotną rolę odegrali wolontariusze Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń, którzy jeszcze przed oficjalną misją naukową UKEN prowadzili rozpoznanie środowiska polskich Sybiraków w Izraelu oraz nawiązywali pierwsze kontakty ze świadkami historii. W przygotowanie badań zaangażowani byli Katarzyna Odrzywołek, Ewa Dyngosz i Tomasz Szygulski, którzy podczas pobytu w Izraelu w 2014 roku prowadzili wstępne kwerendy oraz uczestniczyli w identyfikowaniu potencjalnych rozmówców. Szczególne znaczenie miała również współpraca z Dalią Guttman – izraelską producentką filmową i współtwórczynią filmu dokumentalnego The Children of Teheran w reżyserii Yehudy Kaveha. Dzięki jej życzliwości i wsparciu, zespół badawczy UKEN uzyskał dostęp do kontaktów wielu bohaterów filmu oraz przedstawicieli środowiska Dzieci Teheranu rozsianych po Izraelu. Pomoc ta okazała się nieoceniona, zwłaszcza że odnalezienie świadków historii wymagało często wieloetapowych poszukiwań. Wielu z nich po przybyciu do Palestyny zmieniło bowiem imiona i nazwiska na hebrajskie, co znacząco utrudniało ich identyfikację. Dzięki współpracy wolontariuszy, instytucji izraelskich, Dalii Guttman oraz sybiraków mieszkających nad Jordanem, możliwe było dotarcie do ostatnich żyjących Dzieci Teheranu i zarejestrowanie ich relacji. Stanowią one bardzo cenne świadectwo ich wojennych i powojennych losów.

W ramach projektu utrwalono na taśmie filmowej siedemnaście relacji świadków historii, w tym trzynaście notacji osób deportowanych do Związku Sowieckiego – Dzieci Teheranu. Wśród rozmówców znalazły się cztery kobiety i dziewięciu mężczyzn. Pod względem wieku były to osoby, które w chwili deportacji były małymi dziećmi do 4 roku życia (2 osoby urodzone po 1936 roku – nie zawsze pamiętające czas wywózki), dziećmi starszymi (4 osoby urodzone w latach 1931-1936 – pamiętające czas wywózki) i nastolatkami (7 osób urodzonych w latach 1923-1930 – doskonale pamietające i rozumiejące moment zesłania i jego konsekwencje). Uzupełnieniem materiału są relacje osób, które nie były Sybirakami, a ich droga do Izraela przebiegała inaczej. Te świadectwa zamieszczone w aneksie książki przedstawiają osoby funkcjonujące pod okupacją niemiecką. Spędziły one czas wojny w ukryciu (jak Dina Langbaun) lub w obozach koncentracyjnych. Wspomnienia zamieszczone w tomie pokazują, że doświadczenie zesłania nie było jednorodne. Każdy świadek historii przeżywał je inaczej, zależnie od wieku, miejsca pobytu, sytuacji rodzinnej oraz własnej wrażliwości.

Szczególnym wyzwaniem okazało się opracowanie zgromadzonego materiału źródłowego. Wywiady były rejestrowane w języku polskim, angielskim, hebrajskim, rosyjskim, a niekiedy również fragmentarycznie w języku niemieckim. Wielu rozmówców przez dziesięciolecia funkcjonowało w różnych środowiskach językowych i kulturowych, co znajdowało odzwierciedlenie w ich narracjach. Przygotowanie materiałów do publikacji wymagało przeprowadzenia transkrypcji, tłumaczeń oraz szczegółowej redakcji naukowej. Właśnie dlatego, do zespołu badawczego została zaproszona dr Ewa Węgrzyn z Instytutu Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, posługująca się biegle językiem hebrajskim i posiadająca doświadczenie i wiedzę naukową w tego typu zagadnieniach. W opracowaniu wywiadów, szczególną uwagę poświęcono zachowaniu autentycznego charakteru wypowiedzi przy jednoczesnym dostosowaniu ich do wymogów publikacji źródłowej.

Równolegle prowadzono szeroko zakrojone kwerendy archiwalne. Wykorzystano zasoby Archiwum Atlit Detainee Camp Museum w Izraelu, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, Instytutu Pamięci Narodowej oraz Centralnego Archiwum Syjonistycznego w Jerozolimie. Część badań źródłowych przeprowadzono również w formie zdalnej. Było to związane z pogarszającą się sytuacją bezpieczeństwa na Bliskim Wschodzie oraz ograniczeniami wynikającymi z trwających konfliktów zbrojnych w tamtym regionie. Wykorzystanie cyfrowych baz danych i konsultacji online pozwoliło jednak skutecznie kontynuować prace oraz zweryfikować wiele informacji zawartych w relacjach świadków historii.

Efektem realizowanego projektu było nie tylko zgromadzenie relacji ustnych, lecz również pozyskanie licznych fotografii, dokumentów rodzinnych oraz materiałów ikonograficznych z archiwów domowych respondentów. Szczególnie cennym nabytkiem Centrum okazała się kolekcja ponad 30-stu rysunków Anity Pardo z domu Pisek, przedstawiających tułaczkę jej rodziny z Krakowa na Kresy II RP, potem wywózkę na Sybir, a następnie drogę do Palestyny. Materiały te wzbogacają relacje ustne o wymiar wizualny i pozwalają spojrzeć na doświadczenie deportacji także poprzez zapamiętane i odtworzone obrazy. Prace Anity Pardo zostały wykorzystane do przygotowania wystawy: „Sybir – utrwalone w kadrze, zapamiętane w obrazach”. Ekspozycja ta w wersji mobilnej była prezentowana w kilkunastu miastach Polski.

Opracowany tom jest przede wszystkim świadectwem pamięci pokolenia, które odchodzi bezpowrotnie. Jego bohaterowie nie opowiadają jedynie o wydarzeniach historycznych. Mówią również o rodzinie, stracie, tęsknocie, strachu, nadziei i odbudowywaniu życia po doświadczeniu wojny. Dzięki ich relacjom możliwe staje się lepsze zrozumienie zarówno historii polskich Żydów, jak i losów obywateli polskich deportowanych do Związku Sowieckiego. Publikacja ta jest hołdem złożonym ludziom, którzy przeszli drogę od śnieżnych syberyjskich posiołków do słonecznej Palestyny, a następnie współtworzyli od 1948 roku historię państwa Izrael. Ich świadectwa pozostają nie tylko źródłem wiedzy historycznej, ale także ważnym przesłaniem dla współczesnych i przyszłych pokoleń Polaków i Żydów.

Izrael – Dzieci Teheranu

Polscy Sybiracy w Izraelu

Relacje ze świadkami historii – 13 filmów